Διαπροσωπικές Σχέσεις

Το αγκάθι στη σχέση: Η κακή επικοινωνία, ο εγωισμός και η αποστασιοποίηση στο ζευγάρι.

Δεν επικοινωνούμε πια. Αντιμαχόμαστε σαν να πρέπει να κερδίσει κάποιος από τους δύο στο τέλος. Νιώθω ότι δεν με καταλαβαίνει, νιώθω μόνος στη σχέση, ένας φαύλος κύκλος που με πληγώνει και με φέρνει σε αδιέξοδο.

Ο έρωτας και η αγάπη, λοιπόν, αντέχουν μέσα στο χρόνο και την υπομονή, ή στην μακροχρόνια σύνδεση; Η επικοινωνία δύναται τόσο να δυναμώσει και να ισορροπήσει το ζευγάρι όσο και να δηλητηριάσει την ποιότητα της σχέσης. Βεβαίως, μιλάμε για τον τρόπο που επικοινωνεί κάποιος. Δεν είναι απλό ζήτημα.

Η επικοινωνία αποτελεί μία εγκεφαλική λειτουργία και έναν δίαυλο εκδήλωσης των σκέψεων, των συναισθημάτων, αυτών που θέλουμε να κάνουμε, των αναγκών μας, και ακόμη και μία λέξη μπορεί να καθρεφτίζει πολλαπλά υποσυνείδητα κομμάτια, νοήματα, ερμηνείες και κίνητρα του άλλου. Κατά την επικοινωνία δεν μιλάμε μόνο με τη γλώσσα αλλά και με όλο το σώμα μας, συνεπώς η κινησιολογία μας την ώρα που μιλάμε στον άλλον, το ύφος μας, ο τόνος της φωνής, η βλεμματική επαφή ή αποφυγή έρχονται να συμπληρώσουν όλο το μήνυμα.

Πότε η επικοινωνία καταστρέφει τον ερωτισμό και τη σχέση;

Επικριτική στάση 'Όταν εγώ φταίω για όλα':

Η κριτική στον σύντροφο δεν είναι απλώς ένα επικοινωνιακό λάθος, αλλά μία βαθιά πληγωτική στάση που στοχεύει στην υπονόμευση του συντρόφου, στο επίπεδο της προσωπικότητάς του.

Η κριτική είναι μία επίθεση στο χαρακτήρα του άλλου, φέρνοντας στον σύντροφο μία αίσθηση ότι ο ίδιος είναι ελαττωματικός, κατώτερος, ανίκανος να διαχειριστεί καταστάσεις, ότι κάνει λάθη, χρησιμοποιώντας χαρακτηρισμούς και κατηγορίες. Σε μία σχέση έχουν και οι δύο ευθύνη, και οι δύο συνεισφέρουν στην επικοινωνία και στη λύση των προβλημάτων. Όταν, όμως, ένας από τους δύο τείνει να εκφράζεται επικριτικά μεταφέρει την ευθύνη κυρίως στον άλλον.

Αυτό το μοτίβο πλήττει την αυτοπεποίθηση του συντρόφου, την αξία του, την προσφορά του στη σχέση, και κατά συνέπεια αναδύει τις άμυνές του κάθε φορά που δέχεται προσωπική επίθεση.

Η πηγή της επικριτικής στάσης μπορεί να είναι η ανάγκη για έλεγχο και εξουσία, ως αντίβαρο στην υποσυνείδητη προσωπική ανεπάρκεια. Αυτός που επικρίνει επί της ουσίας επικρίνει τον εαυτό του για το αίσθημα κατωτερότητάς του, για την προσωπική αποτυχία, επικρίνει την μητέρα του ή τον πατέρα του λόγω θυμού που δεν έχει αναγνωρίσει στον εαυτό του, καταλήγοντας όλη η εσωτερική σύγκρουση που βιώνει το άτομο να ξεσπά στο πρόσωπο του συντρόφου. Το άτομο μπορει να μην είναι θυμωμένο με τον σύντροφό του, αλλά με τις πηγές του τραύματός του.

Συνεπώς, καταλαβαίνουμε ότι το άτομο αυτό δεν ευχαριστιέται τη σχέση του, τη διαμορφώνει χειριστικά μέσω της κριτικής ώστε να υπερτερήσει στον εαυτό του, και βλέπει τον σύντροφο μέσα από το δικό του φίλτρο, αδύναμος να αφεθεί και να θέσει τη προσωπικότητά του σε ίση στάθμη με τον σύντροφό του.

Περιφρόνηση/Υποτίμηση: 'Όταν με απαξιώνεις...

Η περιφρόνηση συνιστά μία πιο αιχμηρή και επιθετική συμπεριφορά, που διαχέει ένα κλίμα απαξίωσης του συντρόφου. Υπερβαίνει την κριτική, τροφοδοτώντας μία κακία στον άλλον, μέσω της έλλειψης σεβασμού, υπονοουμένων, χλευασμού, πειραγμάτων, βρισιών, στοχεύοντας στο να νιώσει ο δέκτης της περιφρόνησης άχρηστος και ανάξιος.

Η περιφρόνηση εκδηλώνεται ακόμη και με ένα βλέμμα, ένα ύφος απαξιωτικό, ακόμη και αδιάφορο. Η σχέση μετασχηματίζεται σε έναν διαγωνισμό ποιός έχει δίκιο και ποιός έχει άδικο. Ο σύντροφος που δέχεται την περιφρόνηση αισθάνεται ότι ποτέ δεν ακούγονται οι ανάγκες του, οι επιθυμίες του, μία ματαιότητα ως προς την εξωτερίκευση παραπόνων λόγω της προσδοκίας ότι θα υποτιμηθούν καθώς εκμηδενίζεται οτιδήποτε συνοδεύει την ύπαρξή του και την ταυτότητά του μέσα στη σχέση. Ακόμη, και τα θετικά στοιχεία ή πράξεις που κάνουμε μέσα στη σχέση, μπορεί να μην αναγνωριστούν, να μην εκτιμηθούν, να μην συνυπολογίζονται, προκειμένου να μην ανέβει αξιακά και ηθικά μέσα στη σχέση.

Το κυρίαρχο συναίσθημα μέσα στην περιφρόνηση είναι ο θυμός, ένας θυμός που αναζωπυρώνεται από ανεκπλήρωτες ανάγκες, αδικία, συγκρούσεις με τους γονείς, υπονόμευση και διάκριση από τους γονείς, παιδικά τραύματα, χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η εχθρικότητα και ο θυμός κρύβει ένα τραυματικό παράπονο που αν δεν το δουλέψουμε με τον εαυτό μας ή θα τον στρέψουμε στον εαυτό μας γινόμενοι αυτοκαταστροφικοί ή θα τον στρέφουμε στους άλλους.

Μία σχέση, λοιπόν, που βασίστηκε στον έρωτα, τα συναισθήματα και την αγάπη μετουσιώνεται σε εχθρικότητα μέσα από την περιφρόνηση, κυοφορεί μία αγωνία, ανασφάλεια και αμφιβολία για το ποιός είναι αυτός που αγαπάμε, τί θέλει από εμάς, αν πραγματικά μας θέλει στη ζωή του, προκαλώντας ρήγμα εμπιστοσύνης και αρκετές φορές επιφέροντας τον χωρισμό.

Η άμυνα, προστατεύοντας την αυτοεκτίμησή μου:

Όταν, λοιπόν, ένα σύντροφος γίνεται δέκτης αυτών των συμπεριφορικών μοτίβων θα ανακινήσει τις δικές του άμυνες προκειμένου να προστατεύσει και να θωρακίσει την αυτοεκτίμησή του και την αξιοπρέπειά του.

Η αμυντικότητα έχει διάφορες μορφές. Συνήθως, αρνούμαστε τις υποδείξεις, τα σχόλια, την ηθική μείωση και την κριτική, προσπαθούμε να υπεραστιστούμε την άποψή μας και την ανάγκη μας, είτε εκφράζοντάς το είτε με την εσωτερική φωνή μέσα μας.

Μπορεί να περάσουμε στην αντεπίθεση. Διότι η ανάγκη μας να εισακουστούμε και να αποκαταστήσουμε τις ευθύνες και το άδικο μας υπερβαίνουν, διατείνεται η λογομαχία και οι προσβολές, μπορεί να απειλούμε τον άλλον με χωρισμό, οδηγώντας σε αδιέξοδο, τόσο επικοινωνιακά όσο και συναισθηματικά.

Μπορεί σε αυτή τη φάση να νιώσουμε και εμείς εχθρικότητα απέναντι στον άλλον, να νιώθουμε ότι τον μισούμε και τον αγαπάμε ταυτόχρονα, μπορεί να νιώσουμε ακόμη και απέχθεια καταλήγοντας στην συναισθηματική αποξένωση. Όλο αυτό φέρνει μία συναισθηματική σύγχυση αλλά και γνωστική ασυμφωνία μέσα μας. Οι σκέψεις είναι μπερδεμένες, βουλιάζουμε σε ένα βυθό αμφιβολιών και ενοχών, κατηγορίας και αυτοκατηγορίας, δεν μπορούμε να σκεφτούμε νηφάλια τι κάνουμε λάθος από την πλευρά μας, πως θα συνεχίσουμε τη σχέση, διαιωνίζοντας μία πάλη μεταξύ του να μείνω ή να φύγω από τη σχέση.

Συναισθηματική/Σωματική απομόνωση: 'Υψώνοντας τον τοίχο απέναντί σου':

Αυτή η άμυνα είναι επίσης καταστροφική για το άτομο που την εκδηλώνει και για την σχέση. Κάνουμε την καρδιά μας και το μυαλό μας πέτρα, σαν να κλειδώνουμε τους αισθητήρες μας, και υψώνουμε έναν τοίχο αυτοπροστασίας απέναντι στον άλλον, χωρίς να αντιδρούμε. Προσπαθούμε να αποφύγουμε τις εντάσεις αποσυρόμενοι, διαμορφώνοντας μία στάση αποφυγής. Αυτή η αντιμετώπιση μπορεί να ερμηνευτεί ως αδιαφορία από τον άλλον, ότι δεν ενδιαφερόμαστε, δε δίνουμε την πρέπουσα προσοχή.

Ακόμη, η στάση μας αυτή μπορεί να λειτουργεί θετικά προσωρινά σε μία σύγκρουση, με την έννοια ότι δεν περνάμε στην επίθεση με τον άλλον, αλλά συμβολίζει μερικές φορές έναν προσωπικό μας ενδότερο υποσυνείδητο φόβο να αντιμετωπίσουμε τον άλλον. Φόβος για το ότι αν εμπλακούμε στην ένταση δεν θα μπορέσουμε να διαχειριστούμε τον εαυτό μας, τα δυσάρεστα συναισθήματα, θα χάσουμε τον έλεγχο, θα ρισκάρουμε τη σχέση, ίσως να φοβόμαστε την απόρριψη και την μοναξιά. Μπορεί υποχωρώντας να διαιωνίζεται μία τοξικότητα στη σχέση, αλλά αυτό μπορεί να μας κάνει να αισθανόμαστε πιο ασφαλείς από το να μπούμε στο λεκτικό παιχνίδι με τον άλλον. Η απόσυρση γίνεται μία ψευδοασφάλεια. Ακόμη, αυτό το μοτίβο μπορεί να αποτελεί μία μαθημένη συμπεριφορά μέσα στα χρόνια, αν θυμηθούμε συγκρούσεις και εντάσεις μέσα στην οικογένεια ή στο σχολείο και το πως αντιδρούσαμε σε αυτές.

Aνταγωνισμός/Εγωισμός 'Το εγώ που σκιάζει το εμείς':

Ο εγωισμός είναι ο 'δολοφόνος' του έρωτα και της αγάπης, μία από τις αιτίες που πρωτοστατούν στους χωρισμούς και στις συγκρούσεις των ζευγαριών.

Ο εγωισμός φανερώνεται μέσα από την έλλειψη ενσυναίσησης, την αδυναμία ανάληψης ευθυνών, την μη παραδοχή λαθών, την κατηγορία. Μπορεί να εκφράζει την κτητικότητα, να παρουσιάζει μία ακαμψία στις πεποιθήσεις και τις απόψεις του χωρίς να δείχνει ανοιχτός και δεκτικός σε μία εναλλακτική άποψη, ακόμη και στο να αλλάξει ανεπιθύμητες συμπεριφορές. Μοιάζει να μην μαθαίνει από τα λάθη του, εκμηδενίζοντας τον αντίκτυπο των συμπεριφορών του στη σχέση, και αυτό λαμβάνεται ως αδιαφορία από την άλλη πλευρά, 'δεν νοιάζεται για εμένα, πάλι κάνει τα ίδια και με πληγώνει, συζητάμε τα ίδια κα τα ίδια, δεν αλλάζει, δεν με ακούει'. Ζηλεύει τα επιτεύγματα των άλλων, τη χαρά και την επιτυχία των άλλων, διότι βαθιά αισθάνεται κατώτερος και αποτυχημένος.

Σε χειριστικό επίπεδο, θα προσπαθήσει να έρθει σε ισορροπία με τον σύντροφο, θα επιδείξει συμπόνια ή συγνώμη, αν νιώσει ότι θα χάσει τον σύντροφο. Μόλις κερδίσει την εύνοια του συντρόφου και νιώσει την αγκαλιά του ξανά, θα επανέλθει το εγώ επαναλαμβάνοντας το μοτίβο του ώστε να παραμείνει ανώτερος στα μάτια του και ότι διατηρεί τον έλεγχο.

Ο εγωισμός δεν φέρνει μόνο αποξένωση στη σχέση, αλλά και έναν εσωτερικό μαρασμό, μία ανηδονία στη ζωή που οφείλεται στο γεγονός ότι το άτομο δεν ευχαριστιέται και είναι ανικανοποίητος από τον ίδιο του τον εαυτό. Τίποτα δεν φαίνεται αρκετό, πάντα και παντού θα υπάρξει κάτι στραβό. Το άγχος, η κατάθλιψη, οι εξαρτήσεις και τα ψυχοσωματικά προβλήματα είναι απόρροιες του εγωισμού, δυσκολεύοντας την ανάπτυξη ουσιαστικών εποικοδομητικών σχέσεων, διαχέοντας ένα βαθύ αίσθημα μοναξιάς. Ο εγωισμός διώχνει ανθρώπους από τη ζωή μας επαληθεύοντας τη μοναξιά που υπάρχει μέσα μας.

Προσωπικότητα και άμυνες:

Το κάθε ζευγάρι έχει μία μοναδική δυναμική, παντρεύοντας δύο διαφορετικές προσωπικότητες με διαφορετικά οικογενειακά υπόβαθρα. Δύο κόσμοι καλούνται να συμβαδίσουν, πράγμα που θέλει προσπάθεια και από τους δύο εφόσον θέλουν ο ένας τον άλλον.

Ο τρόπος αντίδρασής μας στα παραπάνω μοτίβα συμπεριφοράς εξαρτώνται και σε μεγάλο βαθμό από την προσωπικότητά μας και το πως έχουμε μάθει συναισθηματικά να αντιδρούμε από το παρελθόν σε αντίστοιχες καταστάσεις κρίσης.

Ένας σύντροφος που είναι αντιδραστικός και παρορμητικός μπορεί να επιτεθεί και να είναι πιο εκδηλωτικός σε μία σύγκρουση με τον σύντροφό του, ενώ ένας πιο παθητικός και λιγότερο ευερέθιστος μπορεί να υψώσει αυτόν τον συναισθηματικό τοίχο για να προστατέψει τον εαυτό του.

Ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα για να κατανοήσουμε την συμπεριφορά μας είναι να κάνουμε μια αναδρομή στο πως αντιδρούσαμε στις συγκρούσεις των γονέων. Όταν υπήρχε αστάθεια στο περιβάλλον, δυσπιστία, καβγάδες, αλληλοκατηγορίες μεταξύ των γονέων, τί ρόλο είχαμε εμείς ως παιδιά; Πολλά παιδιά μπαίνουν στη μέση διεκδικώντας το δίκαιο, υποστηρίζοντας την μία πλευρά, σε μία προσπάθεια να αποκαταστήσουν την ισορροπία. Άλλα παιδιά μπορεί να αποσύρονται, να αποτραβιούνται από τους γονείς, με κυρίαρχα τα συναισθήματα φόβου, αγωνίας και του αγνώστου.

Όσο χρόνιο είναι το μοτίβο που μεγαλώνουμε τόσο εγκαθίσταται και η δική μας αντίδραση σε αυτό, μαθαίνουμε αυτή την συναισθηματική αντίδραση, αναπτύσσεται η προσωπικότητά μας μέσα από αυτό το φίλτρο (πεποιθήσεις, συναισθήματα, συμπεριφορές), και ανακυκλώνονται σε καταστάσεις της ενήλικης ζωής που μοιάζουν με αυτές που ζήσαμε ως παιδιά.

Είναι η επικοινωνία αιτία να χωρίσω;

Κανείς δεν μπορεί να ορίσει αν πρέπει να χωρίσουμε ή οχι από τον σύντροφό μας. Σαφώς, η επικοινωνία είναι από τα πιο θεμελιώδη χαρακτηριστικά που χτίζεται η σχέση και δείχνει τις πιθανότητες επιτυχίας και μακροχρονιότητας της σχέσης.

Είναι λογικό να επέρχεται μία εξάντληση και μία ψυχική φθορά μέσα σε μία σχέση με δυσλειτουργική επικοινωνία. Το ότι 'δεν βγάζουμε άκρη μεταξύ μας, δεν καταλήγει πουθενά', είναι μία μετέωρη κατάσταση που προκαλεί συναισθήματα άγχους, αβεβαιότητας, ανασφάλειας, δυσπιστίας και αποστασιοποίησης. Είναι δύσκολο η απόσταση να μεγαλώνει και μετά να πρέπει να εκμηδενιστεί, και αυτό να συμβαίνει συνεχώς.

Είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε τι μας προσφέρει ο σύντροφός μας, αυτή η σχέση. Ποιά είναι τα θετικά και ποιά τα αρνητικά αυτής της σχέσης, και η ζυγαριά κατά που γέρνει; Τι μπορεί να μας συνδέει με τον σύντροφό μας; Τί φοβόμαστε που μας αποτρέπει να χωρίσουμε;

Πώς να επενδύσω στη σχέση μου;

Οι παρακάτω τρόποι μπορεί να βοηθήσουν στην προσπάθεια να αντιμετωπίσουμε τις περιόδους κρίσης και τις συγκρούσεις με τον σύντροφό μας:

Aποδοχή: Eάν αποφασίσω ότι θέλω τη σχέση είναι σημαντικό να αποδεχτούμε την προσωπικότητα και την συμπεριφορά του συντρόφου μας, χωρίς την έγνοια ότι πρέπει να κάνω τον άλλον να αλλάξει. Θα αλλάξει εφόσον το συνειδητοποιήσει και το θελήσει ο ίδιος. Εμείς μπορούμε να ελέγξουμε την δική μας προοπτική απέναντι στον σύντροφο. Συνεπώς, αποδεχόμαστε το ψυχικό πορτραίτο του συντρόφου, χωρίς να εμπλεκόμαστε στις παρατηρήσεις του, χωρίς να συμμετέχουμε, χωρίς να ασκούμε κριτική, όπως όταν βλέπουμε μία ταινία που την παρακολουθούμε αλλά δεν την βάζουμε στη ζωή μας, είμαστε θεατές. Όντας θεατές σε μία αρνητική συμπεριφορά του συντρόφου, δεν τροφοδοτούμε τη σύγκρουση και από την άλλη προστατεύουμε ενεργητικά τον εαυτό μας από το να μην πληγωθεί.

Προσωπική στήριξη και αυτογνωσία. Σε μία τέτοια σχέση χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε και τί αξίζουμε. Είναι πολύ σημαντικό, διότι μέσα από μία τοξική σχέση με τέτοια μοτίβα συχνά νιώθουμε ότι δεν είμαστε ο εαυτός μας, νιώθουμε αποδυναμωμένοι, πολλές φορές αλλοιώνεται ο αληθινός μας εαυτός. Η αυτοπροστασία ξεκινά από τον εαυτό μας και ύστερα από την αντιμετώπισή μας προς τους άλλους.

Time out: Στις συγκρούσεις πολλές φορές βοηθάει το να διακόψουμε και να πούμε 'Φαίνεσαι εκνευρισμένος και δεν μπορούμε τώρα να συζητήσουμε, και επειδή δεν φαίνεσαι καλά, ας κάνουμε ένα διάλειμμα και θα το συζητήσουμε κάποια άλλη στιγμή'. Μπορεί ακόμα να χρειαστεί να αποχωρήσουμε από τον κοινό χώρο όταν νιώθουμε ότι συναισθηματικά μας υπερβαίνει η σύγκρουση.

Ακόμη, αν υπάρχουν συμπεριφορές ή πράγματα που μπορεί από την πλευρά μας να πυροδοτούν την αντιδραστική στάση του άλλου θα ήταν ωφέλιμο να περιοριστούν. Μπορεί για παράδειγμα να γινόμαστε επικριτικοί με τις δουλειές του σπιτιού, συνεπώς ίσως να ήταν καλύτερο να χαμηλώσουμε τους τόνους εμείς οι ίδιοι, να κάνουμε πιο ευγενικές υπενθυμίσεις, χαλαρώνοντας την αυστηρότητά μας και τα πρέπει.

Ας μην χάνουμε ευκαιρίες για οικειότητα: Mπορεί ο χρόνος να είναι περιορισμένος, να υπάρχει ένταση μέσα στην ημέρα, όμως ένα χάδι, μία αγκαλιά, ένα κοινό φαγητό, μία κοινή δραστηριότητα μπορεί να χαλαρώσει το ζευγάρι, να έρθει ο ένας πιο κοντά στον άλλον ενισχύοντας το καλό κλίμα, τη συναισθηματική ικανοποίηση και το μοίρασμα.

Τέλος, ένας ειδικός έχει τη δυνατότητα να κατευθύνει είτε ατομικά είτε το ζευγάρι από κοινού για την καλύτερη δυνατή επικοινωνία. Ο τρόπος που μεταφέρουμε διαφορετικά μυνήματα, από μία παρατήρηση για το σπίτι ή την εργασία μέχρι το πως να επικοινωνήσουμε παράπονα και συμπεριφορές που μας ενοχλούν και μας πληγώνουν παίζουν τεράστιο ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας της σχέσης και την αποφυγή της σύγκουσης.

Η σχέση δεν είναι ο σκοπός, αλλά το ταξίδι. Ένα ταξίδι όχι και τόσο έυκολο. Περπατούμε με τον άλλον πλάι μας αλλά ας αναλογιστούμε τι αποθέματα δύναμης έχουμε εμείς και τι αντοχές, και τι διαδρομή θέλουμε να τραβήξουμε. Τι μπορούμε να σηκώσουμε και τι όχι. Ένα ταξίδι που δεν πρέπει να έχει μόνο βάρη αλλά και απόλαυση, αγκαλιά, τρυφερότητα, ξεγνοιασιά και εξέλιξη.

* Πηγή: Apostu, I. (2021). Communication within Couples-Function and Dysfunction. Journal for Ethics in Social Studies, 5(1), 1-10.
Ariffin, K. (2024). Effective communication skills among married couples: an overview. EPRA International Journal of Research & Development (IJRD).

Η ισορροπία, λοιπόν, κερδίζεται μέσα από δουλειά με τον σημαντικό μας άλλο, δίνοντας βαρύτητα στην επικοινωνία, εκφράζοντας και οι δύο πλευρές τις επιθυμίες και τις ανάγκες βαίνοντας σε αμοιβαίες λύσεις που ικανοποιούν τόσο τον άνδρα όσο και τη γυναίκα. Η αμοιβαιότητα στη σχέση είναι το κλειδί ώστε να μην παρεμποδίζονται οι ελευθερίες και οι ανάγκες του ενός έναντι του άλλου, χωρίς να προβαίνει κάποιος σε συνεχείς υποχωρήσεις θυσιάζοντας πολλά από τον εαυτό του και να νιώθει ότι του ασκείται εξουσία.

Θύτης και θύμα

Οι δύο όψεις της προβληματικής σχέσης φέρουν από τη μία την επιθετική πλευρά του «θύτη» και από την άλλη την αμυντική που οδηγεί σταδιακά στην θυματοποίηση.

Το θύμα σκιαγραφείται συνήθως ως ένα άτομο που αισθάνεται ότι κατηγορείται, δέχεται επιθέσεις και ανάληψη ευθυνών για πράγματα που δεν τον αφορούν προσωπικά νιώθοντας ότι δεν εκτιμάται ως άνθρωπος και ως σύντροφος.

Αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως αβοήθητο, ανήμπορο, λυπημένο, με χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολία στο να πάρει πρωτοβουλίες περικυκλωμένος από ενοχές.

Ενοχές που αναπτύσσονται μέσα στη σχέση λόγω του ότι δεχόμενος συνεχή κριτική για τα πράγματα από τον σύντροφο καλλιεργεί σιγά – σιγά την πεποίθηση ότι «τίποτα δεν κάνω σωστά», «είμαι ανίκανος» ή ακόμη και «δεν αξίζω».

Μέσα στα κύματα του έρωτα και την παρόρμηση ενός ερωτευμένου που είναι φυσιολογικό να κάνει πράγματα για να αποδείξει τον καλύτερό του εαυτό στον άλλον, ένας άνθρωπος ακόμη και με υψηλή αυτοεκτίμηση και αυτογνωσία μπορεί να παρασυρθεί και να νιώσει κατώτερος από τον άλλο σύντροφο βιώνοντας τη θυματοποίηση.

Παρόλα αυτά, τα άτομα που νιώθουν θύματα μέσα στις σχέσεις τους συνήθως αναζητούν την αυτολύπηση, υποσυνείδητα, που συνεπάγεται την αυτομομφή, δηλαδή, το να κατηγορεί και τον εαυτό του για τις δυσκολίες της σχέσης, ακριβώς επειδή λόγω παιδικών βιωμάτων εκπαιδεύτηκαν σε ένα τέτοιο μοντέλο σκέψης και συμπεριφοράς. Για αυτό το λόγο τα θύματα τείνουν να προσελκύουν ανθρώπους που θα έχουν τον αντίθετο ρόλο, που ενδόμυχα σηματοδοτεί τη μητρική φιγούρα, την αυταρχική, την υποτιμητική εκείνη που ασκούσε επιρροή και εξουσία στο γιο ή την κόρη.

Επιλέγοντας, συνεπώς, κάθε φορά συντρόφους που διαδραματίζουν το ρόλο του θύτη, επιβεβαιώνουμε στον εαυτό μας αυτές τις πεποιθήσεις, δημιουργούμε ένα σχεσιακό πλαίσιο που είμαστε μαθημένοι σε αυτό, νιώθουμε ασφάλεια, όσο και αν μας υποφέρουν.

Η πλευρά του θύτη

Από την άλλη μεριά, ο θύτης χρησιμοποιεί τη δύναμη και τις ενοχές για να χειραγωγήσει τον άλλον. Είναι συχνό φαινόμενο το άτομο να φέρνει πολλές από τις απαιτήσεις του ως δικαιολογία τη σχέση του με τον/την σύντροφο αναγκάζοντάς το εν τέλει να οδηγηθεί σε πράξεις και αποφάσεις που δεν επιθυμεί.

Πέρα από περιστατικά κριτικής και περιφρόνησης ο θύτης τείνει να βάζει «ταμπέλες» στο θύμα. Χρησιμοποιεί δηλαδή χαρακτηρισμούς που γενικεύουν ένα ελάττωμα ή μια κακή στιγμή του άλλου, βγάζοντας αυθαίρετα συμπεράσματα για τη συνολική εικόνα του συντρόφου που όμως δεν είναι ρεαλιστική, πχ «πάντα είσαι αδέξια, δεν μένει τίποτα όρθιο μέσα στο σπίτι», «είσαι αρκετά μεγάλος για να ντύνεσαι παιδιάστικα, πότε θα σοβαρευτείς;», «με τόσες ζημιές στο σπίτι είσαι ανίκανη να επιβλέπεις τα παιδιά».

Σε γενικές γραμμές η τάση για ταμπελοποίηση και αυθαίρετα συμπεράσματα είναι ένας τρόπος σκέψης απόλυτος και περιοριστικός και για πολλούς είναι δύσκολο να ανοιχτούν στη διαφορετικότητα των άλλων. Μη μπορώντας να γίνουν δεκτικοί σε κάτι έξω από τα νερά τους κατρακυλούν στην επίθεση και την κριτική. Κάποιες στιγμές ο θύτης φέρεται και μιλά σαν να θέλει να αλλάξει τον άλλον.

Φαίνεται σαν να περνάει πάντα το δικό του, πράξεις που κρύβουν υπέρμετρο εγωισμό, ναρκισσισμό, και έλλειψη ενσυναίσθησης. Ο θύτης έχει το εσωτερικό κίνητρο να νιώθει πως έχει το πάνω χέρι. Σίγουρα αυτό φανερώνει μια αίσθηση ανασφάλειας. Διότι φοβούμενος ο ίδιος τη μοναξιά υιοθετεί μια συμπεριφορά που εξουσιάζει και εξαναγκάζει τους άλλους προκειμένου να μην τους χάσει.

Τα σημάδια: Πώς να προλάβουμε μια σχέση θύτη-θύματος

O σύντροφός σου υποκινεί τις ενοχές για τη συμπεριφορά σου. Τείνεις να υποχωρείς, να θυσιάζεις τις ανάγκες σου και τα θέλω σου φοβούμενος ότι μπορεί να τον χάσεις. Κρατάς μέσα σου όλα τα παράπονα βάζοντας πάνω από σένα τον σύντροφό σου, ως πιο σημαντικό, αλλιώς φοβάσαι μη συγκρουστείς μαζί του και φύγει.

Παίρνει από σένα ό,τι θέλει. Δεν εκφράζεις τις ανάγκες σου και συνήθως θες να απαντάς με ένα «ναι», έστω και διστακτικό στα θέλω του, καθώς εκείνος θέτει τα όρια της επικοινωνίας σας. Νιώθεις τον εαυτό σου να υποτάσσεται, χάνοντας την εμπιστοσύνη στις δυνάμεις σου και στο θάρρος να παίρνεις εσύ πρωτοβουλίες. Αισθάνεσαι μερικές φορές ότι σε χρησιμοποιεί.

Όταν επιβάλλει να περνούν οι δικές του ιδέες, προτιμήσεις, απόψεις ακόμη και φιλοσοφία επάνω σε ευαίσθητα ζητήματα, όπως η θρησκεία, η ανατροφή παιδιών, η ηθική και η σεξουαλική συμπεριφορά.

Ένα τοξικό γνώρισμα ενός συντρόφου-θύτη είναι το να ελέγχει την προσωπική-κοινωνική ζωή του άλλου. Ακόμη και τα οικονομικά. Καταφέρνει να γίνεται χειριστικός χάνοντας έτσι τον απόλυτο έλεγχο προσωπικών δεδομένων. Αν διστάσεις απέναντι στο δικαίωμά σου για ιδιωτικότητα φοβάσαι τη δυσαρέκειά του καταλήγοντας να υποχωρείς.

Δεν ζητάει ποτέ τη γνώμη σου. Νιώθεις ότι σε προσβάλλει και σε μειώνει σαν άνθρωπο. Μπορεί να αισθάνεσαι κατώτερος ακόμη και ανάξιος. Αυτό δυστυχώς δηλητηριάζει την ενέργειά σου, τη διάθεσή σου, και τη δημιουργικότητά σου να αποδώσεις τα μέγιστα σε μια σχέση. Νιώθεις ότι δεν μπορείς να ονειρεύεσαι και να λειτουργείς αυθόρμητα. Βιώνεις ένα φοβικό μοτίβο αδυνατώντας να «πατήσεις πόδι», αρχίζοντας να πιστεύεις και ο ίδιος πως αυτό που νιώθεις είναι και η πραγματικότητα.

Τέλος, μπορεί να σου ζητούνται να κάνεις πράγματα που δεν είναι στις αρμοδιότητές σου. Ανησυχείς ότι οι προσπάθειές σου υπερβαίνουν τα όρια ακόμη και σε πράγματα που δεν σε αφορούν. Όλα όμως έχουν τα όριά τους. Δουλεύεις εις βάρος της σωματικής και ψυχικής σου υγείας.

Τα ψυχολογικά προβλήματα που προκύπτουν στο θύμα

Ο λόγος που η συναισθηματική κακοποίηση είναι τόσο καταστροφική είναι επειδή μπορεί να διαλύσει τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε και αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Ιδιαίτερα εάν μια σχέση είναι μακροχρόνια, η αίσθηση ασφάλειας του θύματος και η αυτοεκτίμηση πληγώνονται βαθύτατα, οδηγώντας στην εσωτερική ή έστω την υποσυνείδητη αμφιβολία εάν μας αξίζει να αγαπηθούμε και εάν αξίζουμε γενικότερα ως άνθρωποι πέρα από κάθε ερωτικό στοιχείο. Από τη θέση του θύματος, αναφύεται μια υπαρξιακή πια αγωνία, μια ανεπάρκεια που μπορεί να καταλήξει σε παραίτηση.

Είναι επίσης πολλοί γάμοι και οικογένειες που διακυβεύουν τη σχέση τους σε ένα πλαίσιο θύτη-θύματος, και ειδικά όταν υπάρχουν παιδιά οι συνθήκες δυσκολεύουν, κυρίως για το θύμα, εάν είναι γυναίκα.

Εφόσον, το άτομο, λοιπόν, βιώνει μια κρίση εαυτού, συνειδητά ή ασυνείδητα, το άγχος οξύνει, το αίσθημα μοναξιάς και αβοηθησίας μεγαλώνουν γεγονός που οδηγεί το άτομο στην έκφραση καταθλιπτικών συμπτωμάτων ή κρίσεων πανικού.

Είναι τόσο έντονος ο προβληματισμός του θύματος γύρω από τον εαυτό του και την σχέση του με τον άλλον που δυσκολεύεται στον ύπνο, ξεσπά ή αποφεύγει το φαγητό, κλείνεται στον εαυτό του, αποσύρεται από τον κοινωνικό περίγυρο και αποσυγκεντρώνεται από τις καθημερινές υποχρεώσεις και την εργασία.

Μια τέτοια συνθήκη επίσης κάνει το άτομο πιο ευάλωτο στη χρήση ουσιών ή αλκοόλ προκειμένου να καταπραύνει το ψυχικό κενό, να νιώσει μια πρόσκαιρη ανακούφιση.

Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις, εκδηλώνονται και ψυχοσωματικά προβλήματα, όπως οι δερματικές παθήσεις λόγω στρες, πονοκέφαλοι, ημικρανίες και γαστρεντερικά προβλήματα.

Η κατάσταση μπορεί να πάρει και άλλες καταστροφικές διαστάσεις για το θύμα, λόγου χάρη οι απόπειρες αυτοτραυματισμού που δεν έχουν αυτοσκοπό το θάνατο αλλά είναι μια αθόρυβη κραυγή που φωνάζει την ανάγκη για αληθινή αγάπη και προσοχή από τον σύντροφο. Μέσα από τον πόνο της πληγής αισθάνεται το άτομο ότι υπάρχει, ότι είναι ζωντανός ψυχοσωματικά σε μια σχέση που αισθάνεται μηδενικός, άδειος και ανάξιος στα μάτια του άλλου.

Η κάθε σχέση είναι διαφορετική

Κάθε σχέση όμως πρέπει να προσεγγίζεται εξατομικευμένα. Ο καθένας κουβαλάει μέσα του διαφορετικές εμπειρίες, φόβους και άγχη απέναντι στην εγκατάλειψη, την εξουσία και αντιδρά με μοναδικό τρόπο, ένταση και αμυντικούς μηχανισμούς. Δεν είναι μόνο το θύμα που πλαισιώνει τη σχέση αλλά πρέπει να σχηματίσουμε και μια εικόνα από τον εκάστοτε θύτη.

Οι σχέσεις δεν είναι μαθηματικά για να λύνουμε τα προβλήματα με εξισώσεις. Οι σχέσεις είναι πολυδιάστατες, περισσότερο απρόβλεπτες, σκοτεινές, που σμιλεύονται από τα γονίδια και τις ορμές που φέρει ο καθένας μέσα του μέχρι και τα ερεθίσματα από το περιβάλλον.

Η ζωή με τους δικούς σου όρους

Πολλές φορές έχουμε απόλυτη επίγνωση ότι διαδραματίζουμε το ρόλο του θύματος σε μια σχέση, νιώθουμε ότι υποφέρουμε, ότι δεν αντέχουμε άλλο και ότι δεν μπορεί μια τέτοιου είδους συνύπαρξη να μας προσφέρει την ευτυχία που όλοι αποζητούμε, όμως εμμένουμε σε αυτή τη συνθήκη. Δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε μια άλλη εκδοχή της ζωής μας, δυσκολευόμαστε να πούμε αντίο και να πάρουμε ώθηση να ελευθερώσουμε τον εαυτό μας από την τοξικότητα. Είναι ακόμη μεγαλύτερη η πρόκληση για ζευγάρια που τρέφουν ένα δέσιμο συνεξάρτησης.

Όταν όμως καταλάβεις ότι εσύ είσαι ο κυρίαρχος της ζωής σου, τότε θα μπορέσεις να ζήσεις όπως επιθυμείς. Είναι λογικό να διστάζεις γιατί έχεις μάθει να επαφίεσαι σε μια ζώνη ασφαλείας και το ρίσκο σε τρομάζει. Όμως κανείς δεν επιτυγχάνει αυτό που θέλει εάν δεν ρισκάρει, εάν δεν ξεπεράσει τα προσωπικά του όρια, τα οποία καταβάθος άλλοι έχουν ρυθμίσει.

Αναγνώριση

Το πρώτο βήμα για κάθε είδους θεραπεία είναι να αναγνωρίσουμε την κατάσταση. Να αναρωτηθούμε και να απαντήσουμε με ειλικρίνεια στον εαυτό μας για ποιους λόγους διατηρούμε μια τέτοια σχέση. Ποια είναι τα οφέλη και ποιες οι προσωπικές απώλειες.

Αξιολόγηση της κατάστασης

Για να καταφέρεις να αποδομήσεις την ύπαρξή σου ως θύμα στη σχέση, θα πρέπει να απαλλαγείς από τις ενοχές. Να πιστέψεις ότι δεν είσαι εσύ ο υπεύθυνος για τα λάθη, τις πράξεις και τα συναισθήματα του άλλου. Ο καθένας είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του και αυτά που επικοινωνεί. Για αυτό το λόγο πρέπει να καθορίσεις τα όρια με βάση τα οποία θα επιτρέπεις στον άλλον να σε προσβάλλει, να σε ελέγχει και να εξουσιάζει.

Εξωτερίκευση των συναισθημάτων στον σύντροφο

Αφού επεξεργαστούμε και κατανοήσουμε την εσωτερική μας κατάσταση και το τι θέλουμε πρέπει να εξωτερικεύσουμε τα συναισθήματά μας. Μόνο μέσω της επικοινωνίας με τρόπο ξεκάθαρο μπορούμε να επιλύσουμε τις διαφορές.

Αποστασιοποίηση

Εν τέλει, το τελευταίο βήμα είναι η αποστασιοποίηση. Εφόσον πέτυχες και διένυσες όλη αυτή τη διαδρομή, είναι καιρός να αλλάξεις την οπτική που βλέπεις τον εαυτό σου και τη λειτουργία του στις σχέσεις, να αποφεύγεις ότι αναπαράγει το προηγούμενο μοτίβο και να αρχίζεις να επενδύεις ποιοτικά στον εαυτό σου με τους ανθρώπους που σε αντιμετωπίζουν ως ίσο, που σε εμψυχώνουν, που σε κατανοούν, που μπορούν να σε αποδεχτούν και να σε αγαπήσουν τόσο για τα δυνατά σου στοιχεία όσο και για τα ελαττώματά σου.

Έτσι, οι ανάγκες, τα θέλω σου και τα όνειρά σου θα συγχρονίζονται με των άλλων σε μια διαδρομή που δεν θα είναι πια ετεροκατευθυνόμενη, αλλά κρατώντας εσύ το τιμόνι της επίγνωσης και της αυτοπεποίθησης.