Τραύμα

Γιατί τιμωρώ συνεχώς τον εαυτό μου;

Το μαρτύριο των ενοχών, η ντροπή και η επικριτική φωνή μέσα μας είναι το τίμημα που πιστεύουμε ότι πρέπει να πληρώσουμε για αρνητικές πτυχές της ζωής μας, μέσω της αυτοτιμωρίας.

Πιστεύετε στα αλήθεια ότι σας αξίζει η τιμωρία; Tι κακό έχετε διαπράξει ώστε να βασανίζετε τον εαυτό σας με υποτιμητικές σκέψεις, θυμό, απελπισία, ενοχή, ξεσπάσματα και δυσλειτουργικά μοτίβα συμπεριφοράς;

Σας βοηθάνε αυτοί οι τρόποι να λύσετε τα προβλήματά σας;
Σας βοηθούν να ανακτήσετε την αυτοεκτίμησή σας;
Σας ανακουφίζουν και σας ηρεμούν;
Βλέπετε τα πράγματα και τον εαυτό σας πιο αντικειμενικά, ρεαλιστικά και αισιόδοξα;

 Δεν νομίζω ότι μας αρέσει να υποφέρουμε με την θέλησή μας. Απλώς, δεν γνωρίζουμε ότι έχουμε και άλλες επιλογές εκτός της αυτοτιμωρίας. Όπως μαθαίνουμε ένα συγκεκριμένο μοτίβο σκέψης και συμπεριφοράς, έτσι μπορούμε να το ξεμάθουμε, και χωρίς άλλο πόνο και προσωπική συναισθηματική κακοποίηση.

Τιμωρώ τον εαυτό μου.. για να τιμωρήσω τους γονείς μου

Τι θα πονούσε και θα πλήγωνε περισσότερο τους γονείς σας;

Μήπως η πορεία σας και οι πράξεις σας οδηγούν προς τα εκεί;

Έχετε σκεφτεί ποτέ, ''καλά να πάθουν'', ''το άξιζαν'', ''ας ταλαιπωρηθούν και αυτοί λίγο'', ''να ορίστε πως με καταντήσατε'', ''εξαιτίας σας καταστρέφομαι, δείτε το'';

Ο θυμός αυτός είτε εκφράζεται είτε μεταφράζεται με λέξεις στο μυαλό και διατηρείται μια πικρία, ένα μεγάλο παράπονο. Ακόμη και ο σιωπηλός θυμός τροφοδοτεί μια εκδικητική ενέργεια προς αυτούς που μας πλήγωσαν. Αν δεν έχουμε μάθει παραγωγικούς τρόπους διαχείρισης, έμμεσα, κάνοντας κακό στον εαυτό μας, πιστεύουμε ότι θα κάνουμε τον άλλον να πονέσει.

Μια γυναίκα που αδυνατεί να νιώσει ευτυχισμένη, που πηγαίνει από τη μια αποτυχημένη σχέση στην άλλη, που δε θέλει να κάνει οικογένεια, από αντίδραση, υπονοεί ''δεν θα σας δώσω αυτή τη χαρά, θέλω να με βλέπετε μόνη''.

Πολλές φορές ακόμη και στη θεραπεία, τα άτομα δεν βιάζονται να βελτιωθούν για να μην τους δουν καλά οι δικοί τους. Και το λένε. Θέλουν να υποφέρουν οι γονείς όπως υπέφεραν εκείνοι.

Το θέμα είναι εάν κάποιος έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση και στερείται του θάρρους και της δύναμης να εκφράσει το θυμό προς τους γονείς, στρέφει την επιθετικότητα και το θυμό στον εαυτό του.

Σκέφτεται πόσο ανίκανος ή άχρηστος είναι, νιώθει μειονεκτικά, ότι δεν αξίζει, συμπεριφέροντας με δυσλειτουργικούς φαύλους κύκλους, φέρνοντας έξτρα αποτυχίες, επιβεβαιώνοντας την αρνητική εικόνα για τον εαυτό αλλά κερδίζοντας παράλληλα το ''δεν θα τους δώσω το δικαίωμα να χαρούν για μένα''.

Με ποιούς τρόπους αυτο-τιμωρούμαστε;

Μέσα από τη χρήση ουσιών, αλκοόλ, φαρμάκων.

Οι διατροφικές διαταραχές, νευρική ανορεξία και βουλιμία, χρησιμοποιώντας το φαγητό, την κατανάλωση ή στέρηση ως επιβράβευση/τιμωρία .

Άτομα που απομονώνονται από αισθηματικές και φιλικές σχέσεις γιατί δεν πιστεύουν ότι αξίζουν την αγάπη.

Επιλέγοντας δραστηριότητες ή δουλειές που δεν θέτουν ψηλά τον πήχη. Αυτός είναι ο φόβος της αποτυχίας, αυτοσαμποτάροντας τον εαυτό μας, και υπονομεύοντας τις ικανότητές μας.

Αυτοτραυματισμός, σκόπιμος πόνος στον εαυτό. Ο σωματικός πόνος απαλύνει το βάσανο, αναπληρώνει το κενό, γιατί μέσα από το δέρμα το άτομο φωνάζει ΄πονάω άρα υπάρχω'. Μέσα από το τραύμα τιμωρεί τον εαυτό για πεποιθήσεις ανικανότητας και αποτυχίας που πιστεύει ότι έχει και τον εμποδίζουν να καλλιεργήσει τις σχέσεις που ονειρεύεται.

Άρνηση να αναζητήσουμε βοήθεια.
Παρόλο που δε νιώθουμε καλά, παρόλο που ξέρουμε ότι μια βοήθεια θα ήταν δώρο στην αντιμετώπιση των προβλημάτων μας, αναβάλλουμε να ζητήσουμε βοήθεια, όχι απαραίτητα από ειδικό, αλλά και από φίλο ή γονείς, σαν να προτιμούμε να υποφέρουμε. Δεν είναι ότι μας αρέσει να υποφέρουμε.

Άλλες φορές πιστεύουμε υποσυνείδητα ότι πρέπει να νιώθουμε άσχημα σαν να το αξίζουμε και άλλες φορές τοποθετώντας τον εαυτό μας σε ένα κάδρο αυτολύπησης θεωρούμε ότι θα κάνουμε τους άλλους να μας προσέξουν, να μας δώσουν λίγη παραπάνω σημασία, να μας φροντίσουν, να μας πουν ένα καλό λόγο.

Δεν το κάνουμε εσκεμμένα, απλά είναι ένας δικός μας μηχανισμός που έχουμε αναπτύξει για να πετύχουμε λίγο ενδιαφέρον από τους άλλους, μια ανάγκη που βγαίνει έντονα εάν ήμασταν συναισθηματικά στερημένα ή παραμελημένα παιδιά από τους γονείς μας.

Εσωτερικός επικριτικός διάλογος με τον εαυτό μας 'δεν μπορώ... δεν θα έπρεπε να... δεν είμαι αρκετά καλός... πάντα χάλια τα κάνω... δεν θα μπορέσω ποτέ... είμαι κατώτερος... ποτέ δεν θα μπορέσω να τα καταφέρω...'

Διαλέγοντας ανθρώπους τοξικούς που δεν μας εξελίσσουν. Συντρόφους και φίλους που μας κρατάνε στάσιμους, μας κακομεταχειρίζονται, δεν μας συμπεριφέρονται με σεβασμό και αγάπη. Πολλές φορές ξέρουμε ότι δεν προσφέρουν τίποτα οι σχέσεις που έχουμε με κάποιους ανθρώπους παρόλα αυτά συνεχίζουμε να τις διατηρούμε.

Με έμμονες ιδέες, ψυχαναγκασμούς /καταναγκασμούς. Οι αντιλήψεις που έχουν διαμορφωθεί με την πάροδο του χρόνου σε άτομα με ψυχαναγκαστικά χαρακτηριστικά έχουν συχνά το περιεχόμενο της τιμωρίας. 'Πρέπει κάποιος να είναι τέλειος, εάν δεν είναι τέλειος, τότε είναι λάθος, και τα λάθη τιμωρούνται'. Λόγω της αυξημένης υπερυπευθυνότητας για τους άλλους, το άτομο νιώθει ένοχο όταν δεν προλάβει μια καταστροφή, πιστεύοντας ότι είχε τη δύναμη να το κάνει. Άρα οι άλλοι υποφέρουν εξαιτίας της ανικανότητάς του να παρέμβει εγκαίρως. Είναι η ανάγκη για έλεγχο των πάντων, και η ανάγκη για ασφάλεια. Η ενοχικότητα, πολλές φορές ταυτίζει το 'έκανα κάτι κακό με το είμαι κακός άνθρωπος'. Εάν κάποιος έχει την πεποίθηση ή την σκέψη ότι είναι κακός, μέσα του πιστεύει ότι αξίζει να τιμωρηθεί.

Τα ψυχολογικά προβλήματα που συνδέονται με την αυτοτιμωρία

Οι διάφορες πτυχές της αυτοτιμωρίας έρχονται ως αποτέλεσμα τραυματικών και στρεσογόνων γεγονότων στη ζωή που έχουν πλάσει μέσα μας σκέψεις και πεποιθήσεις για τις οποίες αξίζουμε την τιμωρία ή ότι πρέπει να υποφέρουμε και να έχουμε ενοχές. Αυτό όμως είναι ένα μέγα λάθος, γιατί ο άνθρωπος κινείται γύρω από την τροχιά μιας ψευδαίσθησης για τον εαυτό του και την ζωή του. Επί της ουσίας πληρώνει τις αμαρτίες άλλων χωρίς να φταίει, και δημιουργείται ένα φαύλος κύκλος όλο προβλήματα.

Άγχος, κατάθλιψη, ψυχαναγκασμοί, κρίσεις πανικού, υπέρμετρη ενοχικότητα, αισθήματα μοναξιάς, κενού, απαισιοδοξία, δυσκολία στην επιλογή και σύναψη εποικοδομητικών σχέσεων, είναι μόνο λίγα από τα προβλήματα που συνοδεύουν την αυτοτιμωρία.

Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας αλλοιώνεται, τα ΄λάθη' και οι αποτυχίες επισκιάζουν τις ποιότητές μας και τα θετικά χαρακτηριστικά, ξεχνούμε τις αξίες που μας αντιπροσωπεύουν, εστιάζουμε στα αρνητικά σημεία, καταστροφολογούμε, βλέπουμε τα πάντα ανούσια, και αδυνατούμε να δούμε στον καθρέφτη μας τους λόγους για τους αποίους είμαστε μοναδικοί.

Πως να το αντιμετωπίσω;

Μέχρι στιγμής μπορεί να προκαλούσαμε έμμεσα ή άμεσα συναισθηματικό στρες στον εαυτό μας, χωρίς να κερδίσουμε κάτι και χωρίς να δούμε λίγο φως στο σκοτάδι. Όλοι επιθυμούμε να μας συμπεριφέρονται με αγάπη και στοργή, το ίδιο χρειάζεται να κάνουμε και προς τον εαυτό μας.

Γιατί οι άλλοι μπορούν και όχι εγώ;

Όλοι μπορούμε, αρκεί να βρούμε τον τρόπο που δεν μάθαμε ποτέ να χρησιμοποιούμε.

Ψυχοθεραπεία: Η σχέση με τον ψυχοθεραπευτή θα είναι μια σχέση που θα εμπνέει την εμπιστοσύνη, την κατανόηση και την ενσυναίσθηση προσφέροντας την ελευθερία να εκφράσει το άτομο αυτά που θέλει, όσα τον δυσκολεύουν και όσα θέλει να λύσει.

Μέσα από την καθοδήγηση, τη συνεργασία, τα θεραπευτικά εργαλεία, και την προσωπική δουλειά του ατόμου, μπορεί να ανακτήσει την αυτοεκτίμησή του, να απαλλαχτεί από την ενοχικότητα και την τάση να απολογείται συνεχώς, να συμπεριφέρεται με εναλλακτικές συμπεριφορές και όχι με την αυτοτιμωρία, να δει τα ωφέλη της αλλαγής πρακτικά και βιωματικά, να τολμά, να διεκδικεί, να αμφισβητεί τις σκέψεις του, να διαχειρίζεται τα δυσάρεστα συναισθήματα, και να μάθει να πράττει με βάση το πραγματικό του συμφέρον. 

Αφημένοι στην ενοχή και τον φαύλο κύκλο της, παρασυρόμαστε και κάπως η ίδια μας καθοδηγεί στο πώς να ενεργήσουμε στις σχέσεις, και αντίστοιχα στον εαυτό μας. Νιώθουμε το συναίσθημα σε υπερβολική συχνότητα για διάφορα πράγματα και καταστάσεις ακόμη και αν είναι εκτός ελέγχου μας, πχ ενοχή για τον άτυχο συνάδελφο που απολύσανε, ενοχές γιατί βαριέμαι και δεν κάνω κάτι, ενοχές που αναβάλλω υποχρεώσεις, ενοχές που δεν δίνω πολλά στη σχέση μου, που απομονώνομαι, που δεν φέρνω το καλύτερο αποτέλεσμα, που δεν είμαι τόσο κοινωνικός, που δεν με θέλουν οι άλλοι, που αισθάνομαι με αυτόν τον τρόπο τα συναισθήματα, και η λίστα συνεχίζεται.

Πολλές φορές νιώθουμε ενοχές λόγω ενός βαθύτερου αισθήματος/ πεποίθησης, ότι κάτι πάει λάθος με εμάς, σαν να έχουμε κάτι στραβό, χωρίς να μπορούμε να το προσδιορίσουμε, σαν να είμαστε κάπως ελαττωματικοί ή κατώτεροι από τους άλλους.

Βέβαια, όσο και αν θυμόμαστε τον εαυτό μας να αισθάνεται με αυτον τον τρόπο, δεν γεννηθήκαμε ενοχικοί. Χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι αυτό που νιώθουμε γεννήθηκε μέσα από την επιβολή και την χειριστική συμπεριφορά και στάση τρίτων στη ζωή μας και το πλήγμα που άφησαν στην αυτοεκτίμησή μας, χωρίς τη θέλησή μας και την βούλησή μας.

Το ευάλωτο παιδί και οι μηχανισμοί του

Το ευάλωτο παιδί, είναι ενεργό μέσα μας και λαμβάνει τα ηνία. H ενοχή αναδύεται όταν κάνουμε μία κακή ενέργεια που βλάπτει τον άλλον, και επακολούθως πρέπει να τιμωρηθούμε για αυτό. Η τοξική/διαστρεβλωμένη ενοχή συνιστά όμως μία μορφή αυτοτιμωρίας, με διάφορα υπόγεια νοήματα. Νοήματα όπως ότι θα χάσω την αποδοχή, θα χάσω την φροντίδα και την προσοχή του άλλου, ότι θα αποτύχω, ότι θα χάσω την αγάπη. Και όντας καθηλωμένοι σε αυτές τις πεποιθήσεις, ακολουθούν οι συμπεριφορές μας ως αντίβαρο των ενοχών, γινόμενοι υπερβολικά δοτικοί στους άλλους, αγωνιζόμενοι για το τέλειο στις σχέσεις και ως προς τα επιτεύγματα, καταπιεζόμενοι στα συναισθήματα και τις πολύτιμες ανάγκες για να φανούμε καλοί κτλ.

Η μορφή της ενοχής στην ενήλικη ζωή

Πολλές φορές η ενοχή μετουσιώνεται στην ενήλικη ζωή και σε εμμονές/ψυχαναγκαστικές ιδέες και σκέψεις: ένα λάθος και θα είμαι αποτυχημένος, αν κάνω κακές σκέψεις θα τιμωρηθώ, ή είμαι κακός.

Οι εμμονές είναι ένα κόλλημα που κατατρώει το μυαλό στην προσπάθειά του να αποκαταστήσει την ύπαρξή του με τα πρέπει και τα αυστηρά στανταρ/κανόνες των γονιών. Και γεννιέται ένα άγχος ανυπέρβλητο, μη διαχειρίσιμο που η ρίζα του δεν είναι η ενοχή, αλλά το ίδιο το παιδικό τραύμα που οδήγησε σταδιακά στην ενοχή.

Ακόμη, στο συντροφικό επίπεδο, μπορεί να προβαίνουμε σε ενέργειες ώστε να αποφύγουμε την ενοχή, για παράδειγμα να υποτιμούμε τον εαυτό μας μέσα στη σχεση 'προκαλώντας τον άλλον' να φύγει για να μην νιώσουμε μεταγενέστερες ενοχές ότι εμείς ακυρώσαμε τη σχέση. Το πιο συχνό, βέβαια, είναι να αποφεύγουμε την ενοχή μεταθέτοντάς την στον άλλον. Αυτό είναι και η προβολή των προσωπικών μας ανασφαλειών. Μέσα από την ενοχή περνάμε στην άμυνα της κατηγορίας. 'Εσύ φταις, εγώ προσπαθώ για εμάς και εσύ με αγνοεί, δεν με ακούς, δεν προσφέρεις αυτά που θέλω, τα κάνει όλα λάθος' κ.τ.λ.

Η ενοχή εμπεριέχει και το κομμάτι της ευθύνης, εάν έκανα κάτι κακό στον άλλον πρέπει να αναλάβω την ευθύνη να το διορθώσω, και αν φοβάμαι τις ευθύνες τότε είναι ένας λόγος να αποφύγω και την ενοχή προκειμένου να λύσει ο άλλος το πρόβλημα για εμένα.

Παρόλα αυτά, οι ενοχικές πεποιθήσεις, είναι ιδέες και αντιλήψεις που μπορούν να αναθεωρηθούν, να αναδομηθούν από την αρχή, ώστε να αναδυθεί ο αληθινός αυθεντικός εαυτός, ο εαυτός που αξίζει να αγαπάμε, να αναγνωρίζουμε και να συνδέουμε με τους σημαντικούς άλλους.

• Πάμε να δούμε πιο αναλυτικά τις παγίδες ενοχής:

Ότι και αν κάνω, ποτέ δεν είναι αρκετό!

Αυτή η δήλωση συνήθως έρχεται μετα κόπων και βασάνων, έχοντας δώσει πολλά στις σχέσεις και τους ανθρώπους. Βιώνουμε μία ματαιότητα και μία απογοήτευση για τον ίδιο τον ανεπαρκή εαυτό μας. Όταν συναναστρεφόμαστε με άτομα που 'τσιγκλάνε' την αυτοεκτίμησή μας, υποτιμούν την αξία μας, δεν δείχνουν μία σταθερή εκτίμηση προς το πρόσωπό μας και λειτουργούν χειριστικά διεγείρουν το τραύμα, το επιβεβαιώνουν και το διαωνίζουν. Η ενοχή ενοποιείται με το ίδιο μας το εγώ, σαν να λέμε ότι δεν είμαι αρκετός για κανέναν.

Αναμοχλεύω παλιές εμπειρίες και λάθη μου...

Μία πολύ συχνή παγίδα που υποκύπτει ο εγκέφαλός μας είναι η υπερανάλυση του παρελθόντος. Μία νοητική ψυχοφθόρα συμπεριφορά χωρίς διέξοδο.

Μας κρατάει στάσιμους, επικριτικούς με τον εαυτό μας, με τα λάθη μας, με τις επιλογές μας, οδηγούμενοι σε μία πλήρη αποφυγή από το εδώ και τώρα.
Η ενοχή γίνεται θυμός, και ο θυμός γίνεται θλιψη, και η θλίψη απογοήτευση.

Αυτοσαρκάζομαι, είναι το χιούμορ μου έτσι;

Ο αυτοσαρκασμός αποτελεί μια κρυμμένη ενοχή ντυμένη με χιούμορ. Μια προληπτική άμυνα, δηλαδή αυτοσαρκάζοντας (κοροιδεύοντας/υποτιμώντας) κανείς το εαυτό του για ένα λάθος του ή μια συμπεριφορά του προλαβαίνει την κριτική των άλλων ή μειώνει την σοβαρότητα του λάθος του. Κατα κάποιο τρόπο απαλύνει το συναίσθημά του από το να δικαιολογηθεί και να βυθιστεί σε μία ενοχή.

Όμως, κάποιος δύναται να αυτοσαρκάζεται ακόμη και για τα θετικά χαρακτηριστικά που μπορεί να του επισημαίνουν άλλα άτομα. Για παράδειγμα ένα όμορφο σχόλιο για την εξωτερική εμφάνιση, ή την αποδοτικότητα στη δουλειά, δεν θα ληφθεί ως σημαντικό για να χαρεί με αυτό, αλλά με τον αυτοσαρκασμό του θα το υποτιμήσει, θα το μηδενίσει.

Επί της ουσίας, αισθάνεται το άτομο ότι δεν αξίζει το όμορφο σχόλιο, και γενικευμένα το καλό και θετικό. Κρίνει μέσα από το φίλτρο των βιωμάτων του και απορρίπτει το θετικό τιμωρώντας τον εαυτό του. Ως εκ τούτου, το άτομο βάζει έναν αόρατο τοίχο και μία απόσταση με τους ανθρώπους μέσω του σαρκασμού αποτρέποντας οτιδήποτε μπορεί να τον κάνει ευάλωτο.

Γιατί αναβάλλω συνέχεια;

Η αναβλητικότητα είναι μία ομπρέλα που προστατεύει πολλούς φόβους. Οι πυρηνικές πεποιθήσεις που συνήθως συντελούν στην αναβλητικότητα είναι το ότι 'δεν είμαι αρκετάς καλός'. Το 'δεν είμαι αρκετά καλός' καταλήγει το άτομο στον να μην εμπιστεύεται τον εαυτό του γενικά, δηλαδή στο να παίρνει αποφάσεις, να προγραμματίζει τις δραστηριότητές του, να μιλήσει με κόσμο κοινωνικά, να αφεθεί στις ερωτικές του σχέσεις, να παραιτείται στις δυσκολίες, να αφήνει υποχρεώσεις στη μέση.

Πρέπει να απολογηθώ;

Όταν εκφραζόμαστε συστηματικά με έναν απολογητικό χαρακτήρα για τις ενέργειές μας και τις σκέψεις μας, η ενοχή επιστρατεύεται εδώ για να αποκαταστήσουμε συνηθως τις σχέσεις μας. Αισθανόμαστε μία διαρκή πίεση γιατί δεν αισθανόμαστε επαρκείς ή αντάξιοι, ή σωστοί όπως 'πρέπει'. Η βαθύτερη υποσυνείδητη ανάγκη της απολογίας είναι να κερδίσουμε και πάλι την εγγύτητα με τον άλλον, να τον φέρουμε κοντά μας, να πετύχουμε την επανασύνδεση. Όταν ο φόβος της απόρριψης ή εγκατάλειψης μας διακατέχει γινόμαστε πιο επιρρεπείς στο να αναλαμβάνουμε όλο το βάρος της ευθύνης, και να απολογούμαστε προκειμένου να προλάβουμε την ρίξη στη σχέση.

Πως να προστατεύσω τον εαυτό μου;

H πραγματική σοφία και πνευματική κατάκτηση είναι οποιοδήποτε συναίσθημα ή σκέψη κουβαλάμε να μπορούμε να τα κατευθύνουμε εκεί που θέλουμε εμείς. 

Συνειδητά ως υγιείς ενήλικες, όχι ως ευάλωτα παιδιά που περιμένουν το μάλωμα. Η ενοχή είναι ένα απόλυτα χρήσιμο συναίσθημα αρκεί να κατανοήσουμε την λειτουργία του και να την χρησιμοποιούμε μόνο εποικοδομητικά προς ώφελος του εαυτού μας και των σχέσεών μας. 

Η ενοχή που πηγάζει από τραύματα, χρειάζεται μία αναδόμηση στις πρώιμες εμπειρίες των τραυμάτων, της σχέσης με τους γονείς και τους οικείους, να περπατήσουμε στο δρόμο της πολύτιμης αποδοχής, και να μάθουμε να μοιράζουμε ισότιμα τις ευθύνες στη ζωή.

Είναι σημαντικό να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε πίσω από την μάσκα της ενοχής, να θωρακίσουμε την προσωπικότητά μας, να ενισχύσουμε την αυτοεκτίμησή μας, και να πράττουμε σύμφωνα με τις αναθεωρημένες ιδέες.

Η ψευδαίσθηση της ενοχής ότι δεν είμαι αρκετά καλός αρχίζει και σβήνει, και αποτελεί μία παλαιά άχρηστη αίσθηση και ως ένα κομμάτι που μας έκανε πιο δυναμικούς και εξελιγμένους.

Διώχνοντας την ενοχή, οριοθετούμε τον εαυτό μας αλλά βάζουμε και υγιή όρια στους άλλους, επικοινωνώντας τις ανάγκες μας, εφαρμόζοντας τον αυτοσεβασμό στις επιθυμίες μας, αγκαλιάζοντας τα λάθη ως μέρος της εξέλιξης, αξιοπιώντας τις μοναδικές ικανότητές μας, μαθαίνοντας να φεύγουμε από τοξικές καταστάσεις, μαθαίνοντας να υπερασπιζόμαστε τον εαυτό μας σε κρίσιμες στιγμές.

Ο υγιής ενήλικας μπορεί να ζει με το ευάλωτο παιδί μέσα του, 

όπως όλοι μας, αρκεί να το αγαπήσουμε 

από την αρχή.

Πηγές:

Moreno, P., & Baita, S. (2025). Shame and guilt. In The Handbook of Complex Trauma and Dissociation in Children (pp. 735-751). Routledge.
Doyle, I., & Catling, J. C. (2022). The influence of perfectionism, self-esteem and resilience on young people's mental health. The Journal of Psychology, 156(3), 224-240.